ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin (EIA) Dünya Petrol Transit Darboğazları raporuna göre, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Hürmüz Boğazı’nı by-pass edebilecek aktif petrol boru hattı altyapısına sahip iki Körfez ülkesi konumunda.

Kuveyt, Katar ve Bahreyn’in deniz yolu dışında alternatif bir ihracat kapasitesi bulunmuyor. Umman ise kriz durumunu coğrafi konumu dolayısıyla avantaja dönüştürmüş tek ülke.

Hürmüz Boğazı’ndaki krizin Körfez ülkeleri üzerindeki etkileri ve by-pass edebilecek alternatif rota altyapılarına ilişkin uluslararası enerji piyasalarına yansıyan son verilere göre Körfez ülkelerindeki güncel durum farklılık gösteriyor.

Kuveyt

Hürmüz Boğazı’na tam bağımlı olan Kuveyt, krizden en ağır darbe alan ülkelerin başında geliyor. Kısa vadede sevkiyatları kurtaracak bir alternatif rotaya sahip olmayan ülke için Suudi Arabistan üzerinden yeni bir transit boru hattı inşa edilmesi uzun vadeli en gerçekçi çözüm olarak tartışılsa da şu an için acil bir alternatif rota seçeneği bulunmuyor.

Uluslararası enerji piyasaları verilerine göre, Hürmüz Boğazı krizi Kuveyt’in petrol üretim ve ihracat kapasitesine ciddi bir darbe vurmuş durumda. Hürmüz krizi başlamadan hemen önce, Kuveyt’in günlük petrol üretimi 2,6 milyon varil seviyesindeydi. Bu üretimin büyük bir kısmı doğrudan Hürmüz üzerinden dünya pazarlarına ihraç ediliyordu. Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik krizinin zirve yapmasıyla sevkiyatlar durma noktasına geldi. Depolama kapasitesi dolan ve ihracat yapamayan Kuveyt, üretimini mecburen kısmak zorunda kaldı. Mayıs ayında ülkenin günlük petrol üretimi dibe vurarak 573 bin varile kadar geriledi. Yaz aylarından itibaren koşulların hafiflemesi ve alternatif sevkiyat denemeleriyle bir toparlanma süreci başladı. Temmuz ayında genel üretim 1,7 milyon varile çıkarken, eylül ayı verilerine göre Kuveyt’in günlük ham petrol ihracatı 1 milyon varil seviyelerine ulaşarak kısmen toparlandı. Yaşanan bu kısmi toparlanmaya rağmen, Kuveyt’in güncel petrol ihracatı hala kriz öncesindeki (ocak-şubat) normal seviyelerinin yüzde 36 altında seyrediyor. Şu anda Kuveyt, uzun vadeli bir çözüm olarak bölgesel ortaklarıyla Hürmüz Boğazı’nı by-pass edecek yeni boru hattı rotaları ve altyapı projeleri üzerinde çalışıyor. Ancak bu projelerin hayata geçmesi yıllar alacağı için kısa vadede ülkenin ekonomisi boğazdaki kriz durumunun normale dönmesine bağımlı kalmaya devam edecek.

Katar

Dünyanın en büyük Sıvılaştırılmış Doğal Gaz (LNG) ihracatçılarından biri olan Katar’ın sevkiyatları, doğrudan Hürmüz Boğazı’na ve buradaki seyrüsefer güvenliğine bağlı durumda. Petrolün aksine gazın boru hatlarıyla kolayca başka bir denize aktarılamaması, ülkeyi altyapısal olarak doğrudan Hürmüz Boğazı’nın güvenliğine mahkum bırakıyor.

Katar’ın LNG için Hürmüz Boğazı’nı by-pass edecek bir boru hattının olmaması ve doğal gazın sıvılaştırılmış (LNG) halde boru hatlarından taşınamayacağından dolayı, mevcut Kuzey Sahası Genişletme (North Field Expansion) yatırımlarının bu durumdan etkileneceği ve krizin çözülmesinin ardından bile normal üretime dönmenin zaman alacağı bekleniyor.

Dünyanın en büyük doğal gaz tedarikçilerinden Katar’ın ihracat ekonomisi, tam kapasite çalışan Ras Laffan sıvılaştırma tesisleri üzerinden tamamen bu rotaya bağlıydı.

ABD-İran geriliminin tırmanmasıyla Katar’a ait bir ticari geminin saldırıya uğramasının ardından ülke, güvenlik gerekçesiyle Hürmüz üzerinden yaptığı transitleri uzun süre durdurmak zorunda kaldı. Dünyanın en büyük LNG ihracat merkezi Ras Laffan’daki üretim, sistemleri hazır tutmak amacıyla çok sınırlı seviyelere indirildi. Sektörel analizlere göre sevkiyatların durması, Katar’ın 2026 yılı LNG ihracat hedefinde yaklaşık 30 milyon tonluk devasa bir açık yarattı.

Suudi Arabistan veya Kuveyt gibi boru hattı inşası Katar için masada değil. Katar Enerji Bakanı ve QatarEnergy CEO’su Saad Al-Kaabi, daha önce yaptığı açıklamada, Hürmüz Boğazı’nı by-pass edecek herhangi bir boru hattı inşa etmeyi planlamadıklarını duyurmuştu. Doğal gazı boru hattıyla farklı bir limana (örneğin Umman Denizi’ne) taşıyıp, orada ihracat için milyarlarca dolarlık yepyeni LNG sıvılaştırma tesisleri kurmak ekonomik ve teknik olarak uygulanabilir görülmüyor.

Krizin faturasını ihracat hacmindeki milyonlarca tonluk düşüşle ödeyen Katar’ın, Hürmüz dışındaki bir altyapıya yatırım yapma niyeti bulunmuyor ve Katar’ın ticari stratejisi tamamen boğazın uluslararası trafiğe güvenli şekilde yeniden açılmasına odaklanmış durumda. Bundan dolayı ABD ile İran arasındaki gerilime Pakistan ile birlikte arabuluculuk yapan Katar’ın en büyük hedefi Hürmüz Boğazı’ndaki durumun eski haline dönmesini ve seyrüsefer güvenliğinin yeniden sağlanması.

Bahreyn

Bahreyn, Körfez’deki diğer petrol üreticilerine kıyasla daha düşük bir hacme sahip olsa da Hürmüz Boğazı krizinden en ağır ve doğrudan hasar alan ülkelerden biri. Katar ve Kuveyt gibi Bahreyn’in de boğazı by-pass edebilecek hiçbir alternatif boru hattı bulunmuyor.

İhracat hacmi komşularına göre daha düşük olsa da Bahreyn’in coğrafi konumu dolayısıyla Hürmüz’e olan mecburi bağımlılığı sürüyor ve Hürmüz Boğazı’nın deniz trafiğindeki genel durma noktasından doğrudan etkileniyor. Ülkenin alternatif bir boru hattının bulunmaması ve gelir kaynağının çok büyük bir bölümünü petrol ticaretine bağlı olmasından dolayı krizden doğrudan etkilenmeye devam ediyor.

Krizin en yoğun şekilde yaşandığı ilk aylarda Bahreyn’in petrol tedariki kriz öncesi normal seviyelere göre neredeyse yarı yarıya düşüş gösterdi. Bahreyn’in enerji ekonomisinin kalbi konumundaki tek petrol rafinerisi olan Sitra’daki BAPCO tesisleri, krizden önce günlük 400 bin varilin üzerinde petrol işleme ve rafine etme kapasitesiyle çalışıyordu. İhracatın durma noktasına gelmesi ve 5 Nisan’daki saldırıda bazı depolama tanklarının hasar görerek devre dışı kalması, BAPCO’yu ciddi bir kapasite krizine soktu. İşlenen ürünlerin stoklanabileceği alan kalmadığı için, rafineri 380 bin varillik tam potansiyelini kullanamıyor ve faaliyetlerini mecburen asgari üretim modunda (rölantide) sürdürmek zorunda kalıyor.

Bahreyn’in petrol ihracatı sadece lojistik tıkanmadan değil, doğrudan askeri saldırılardan da zarar gördü. 5 Nisan’da Sitra BAPCO rafinerisine düzenlenen füze ve dron saldırıları tesiste büyük yangınlara yol açarak enerji altyapısına ağır bir darbe vurdu.

BAE

BAE, Hürmüz Boğazı krizini diğer Körfez ülkelerinden farklı olarak, alternatif rota oluşturabilen ve bu sayede en az hasarla atlatabilen tek ülke oldu.

Ülke, Habşan-Füceyre boru hattı sayesinde günlük yaklaşık 1,5 ila 1,8 milyon varil petrolü Hürmüz Boğazı’nı tamamen by-pass ederek doğrudan Umman Körfezi’ne (Füceyre Limanı) aktarıyor. Hatta mevcut kapasiteyi iki katına çıkarmak için yeni yatırımlar planlanıyor. BAE, Abu Dabi’deki Habşan petrol sahalarından doğrudan Umman Körfezi’ndeki Füceyre Limanı’na uzanan 360 kilometrelik ADCOP (Habşan-Füceyre) boru hattını kullanıyor. Hattın mevcut taşıma kapasitesi günlük 1,5 ila 1,8 milyon varil seviyesinde bulunurken, BAE’nin ihracat kapasitesini iki katına çıkarmak için yeni boru hattı inşası planladığı belirtiliyor.

Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütünün (OPEC) üçüncü büyük üreticisi BAE’nin gruptan ayrılması üretim kapasitesinin altında kalmasına yol açan kotalardan kurtularak daha esnek üretim yapabilmesine sebep oldu. Uzun süredir günlük yaklaşık 3-3,5 milyon varil bandında üretimle sınırlı kalan ülke, mevcut kapasitesini önemli ölçüde artırmaya yönelik yatırımlar gerçekleştirdi ve üretim potansiyelini 2027’ye kadar günlük 5 milyon varile yükseltmeyi hedefliyor.

Suudi Arabistan

Suudi Arabistan’ın durumu, Hürmüz Boğazı krizini aşmak için milyarlarca dolar harcanarak kurulan alternatif altyapıların bile savaş koşullarında ne kadar kırılgan olabileceğini gösteren en net örnek. Hürmüz Boğazı’ndaki krizin tırmandığı dönemde Suudi Arabistan, 1200 kilometre uzunluğundaki “Doğu-Batı Boru Hattı”nı (Petroline) kullanarak petrolünü ülkenin doğusundan doğrudan Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na taşıyordu.

Saudi Aramco’ya ait olan “Doğu-Batı Boru Hattı” (Petroline), ülkenin doğusundaki Abqaiq tesislerinden Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na kadar 1200 kilometre boyunca uzanıyor ve günlük 7 milyon varil taşıma kapasitesi bulunuyor. “Doğu-Batı Boru Hattı”ndan (Petroline) kriz döneminde Hürmüz’ü by-pass etmek amacıyla günlük ortalama 4 ila 5 milyon varil petrol güvenli şekilde ihraç ediliyordu. Normal şartlarda “Doğu-Batı” boru hattı ile petrolünü Kızıldeniz’deki Yanbu Liman’ına taşıyarak Hürmüz Boğazı’nı by-pass eden Suudi Arabistan, bölgedeki çatışmaların yayılmasıyla beklemediği bir darbe aldı.

Yemen’deki Husiler tarafından 11 Eylül’de boru hattının pompa istasyonlarına düzenlenen dron saldırıları nedeniyle hattın önlem olarak kapatıldığı, Yanbu’daki petrol yüklemelerinin durduğu ve bazı Avrupalı müşterilerin ekim ayı teslimatlarının iptal edildiği raporlandı. Saudi Aramco, hattın kapanmasıyla yaşadığı sevkiyat krizi nedeniyle, en az iki Avrupalı rafineriye ekim ayı için planlanan sözleşmeli ham petrol teslimatlarının tamamını iptal ettiğini bildirdi.

Husilerin sebep olduğu zarar nedeniyle ihracat rakamlarında büyük düşüşler yaşanmaya devam ediyor. Kızıldeniz kapısı kapanınca, Saudi Aramco önceden taahhüt ettiği teslimatları yapabilmek için sevkiyatları mecburen tekrar tehlikeli bölge olan Hürmüz Boğazı’na kaydırmak zorunda kaldı. Ağustosta günlük 700 bin varil olan Hürmüz geçişli Suudi Arabistan petrolü, eylül ayında ani bir sıçramayla günlük 2,9 milyon varile yükseldi. Kısacası Suudi Arabistan, kaçmaya çalıştığı darboğaza geri dönmek zorunda kaldı. Boru hattındaki onarımların ardından sistem eylül ayının son haftasında (22 Eylül civarı) düşük basınç ve kısıtlı kapasiteyle yeniden faaliyete alındı. Saudi Aramco, şu anda hattan geçen petrol miktarını tekrar kriz öncesindeki gibi günlük 4 milyon varil seviyesine sabitlemeye çalışsa da endüstri uzmanlarına göre, hasar gören pompa istasyonlarının tam kapasiteyle çalışır hale gelmesi 6 ila 8 hafta sürecek. Ancak herhangi bir Husi saldırısı hattın ihracatını yeniden etkileyebilir.

Umman

Limanları “Sohar”, “Duqm” ve “Salalah” sayesinde Hürmüz Boğazı’nın dışında, doğrudan Umman Denizi’ne açılan Umman, krizden etkilenmediği gibi krizi stratejik bir avantaja dönüştürmüş durumda. Ülke şu anda diğer Körfez üreticileri (özellikle Suudi Arabistan) için Sohar Limanı açıklarında gemiden gemiye (ship-to-ship) petrol transferleri adına güvenli bir aktarma merkezi olarak kullanılıyor. Umman ve İran, Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer güvenliğinin sağlanması ve yeni geçiş güzergâhlarının belirlenmesi amacıyla aylardır siyasi ve teknik düzeyde diplomatik görüşmeler yürütüyor.

Ortaya çıkan genel tabloya bakıldığında, BAE ve Umman coğrafi, altyapısal avantajlarıyla krizi nispeten hafif atlatırken, Kuveyt, Bahreyn, Katar ve Suudi Arabistan ise hem Hürmüz’deki hem de Kızıldeniz’deki çifte güvenlik tehdidi nedeniyle ciddi tedarik zinciri sorunlarıyla baş başa kalmış durumda. Umman’ın ana limanlarının (özellikle Füceyre’ye yakın olan Sohar Limanı ile Duqm ve Salalah) Hürmüz Boğazı’nın dışında yer alması coğrafi olarak ülkeyi Hürmüz krizinden etkilenmemesini sağlıyor.

Türkiye Enerji Stratejileri ve Politikaları Araştırma Merkezinin (TESPAM) verilerine göre, Hürmüz Boğazı’na bağımlı Körfez ülkelerinin petrol ihracatları 12,3 milyon varilden 7,8 milyon varile (yaklaşık yüzde 36,4) geriledi. Bu durumun, krizin sadece ilk bir ayında Körfez ekonomilerine maliyeti salt petrol gelirlerinde 15,2 milyar dolar, tüm sektörler dahil edildiğinde ise 50 milyar doların üzerinde oldu.

Rice Üniversitesi Baker Enstitüsü’nün Nisan 2026 tarihli raporu, alternatif bir çıkış noktası olmadığı için krizin “en yıkıcı (detrimental) etkilerinin” Kuveyt, Katar ve Bahreyn üzerinde yoğunlaştığını doğruluyor.>>>AA

Açıklamada, Hürmüz Boğazı’nın uluslararası deniz ulaşımında kullanılan bir boğaz olduğu ve boğazdan geçiş hakkının Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi kapsamında güvence altında bulunduğu belirtildi.

Ayrıca bu hakkın tüm devletlerin gemilerine ait olduğu, hiçbir devletin söz konusu hakkı askıya alamayacağı, engelleyemeyeceği veya herhangi bir koşula bağlayamayacağı ifade edildi.

Açıklamada, İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemilere ve Bahreyn, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Umman ile Ürdün dahil bölge ülkelerinin egemen topraklarına yönelik saldırılarının en güçlü şekilde kınandığı kaydedilirken, söz konusu saldırıların sivillerin ve denizcilerin hayatını tehlikeye attığı, uluslararası hukuku ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 2817 sayılı kararını ihlal ettiği, hiçbir şekilde haklı gösterilemeyeceği vurgulandı.

Herhangi bir devletin Hürmüz Boğazı üzerinde egemenlik veya kontrol iddiasında bulunmasının hukuka aykırı olduğuna işaret edilen açıklamada, uluslararası gemilerden izin, geçiş ücreti veya hizmet bedeli talep edilmesine karşı çıkıldığı bildirildi.

Açıklamada, hiçbir ikili anlaşma, mutabakat veya memorandumun uluslararası boğazlardan geçiş hakkını hukuka aykırı şekilde düzenleyemeyeceği ya da kısıtlayamayacağı, uluslararası hukukun tüm devletlere tanıdığı bu hakkın herhangi bir ülkenin kontrolüne veya iznine bağlanamayacağının altı çizildi.

Saldırılardan etkilenen ülkelere ve tehlikeye maruz kalan tüm denizcilere tam dayanışma mesajı verilen açıklamada, İran’a tüm saldırıları ve deniz ulaşımına yönelik müdahaleleri derhal ve koşulsuz biçimde durdurması, Hürmüz Boğazı’nı herhangi bir koşul, geçiş ücreti veya harç olmaksızın açık tutması ve uluslararası hukuk ile BM Güvenlik Konseyinin 2817 sayılı kararına tam uyum sağlaması çağrısı yapıldı.

Açıklamada, Hürmüz Boğazı’ndan güvenli geçişi etkileyecek tek taraflı veya hukuka aykırı herhangi bir mekanizma ya da düzenlemenin reddedildiği vurgulandı.

Devletlerin deniz yönetişimi, emniyeti ve güvenliğinden sorumlu uluslararası ve bölgesel kurumlarla, özellikle Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) bünyesinde işbirliği yapması gerektiği kaydedilen açıklamada, AB ile KİK’in seyrüsefer serbestisinin korunması, uluslararası deniz taşımacılığı ile denizcilerin güvenliğinin desteklenmesi ve bölgede uluslararası hukuk ile Birleşmiş Milletler Şartı doğrultusunda adil ve kalıcı barış ile güvenliğin sağlanması amacıyla yakın koordinasyonu sürdüreceği bildirildi.

Açıklamada ayrıca, taraflara itidal çağrısı yinelenerek, Hürmüz Boğazı’ndaki krizin çözümü ve seyrüsefer serbestisinin korunması için diyalog ve diplomasinin temel araçlar olmaya devam ettiği vurgulandı.>>>AA

Kuveyt hava savunma sisteminin füze ve İHA saldırılarına karşı koyduğu belirtilen açıklamada, duyulan patlama seslerinin bundan kaynaklı olduğu kaydedildi.

Açıklamada, halkın, Kuveyt yetkilileri tarafından yapılan güvenlik ve emniyet talimatlarına uyması istendi.

Bahreyn İçişleri Bakanlığının ABD merkezli X şirketinin sosyal medya platformundaki hesabından yapılan açıklamada, ülke genelinde sirenlerin tekrar çaldığı belirtildi.

Açıklamada, “Vatandaşlar ile ülkede ikamet edenlerden sakin kalmaları ve en yakın güvenli bölgeye gitmeleri rica olunur.” ifadelerine yer verildi.

Bahreyn İçişleri Bakanlığı, günün erken saatlerinde de saldırılar nedeniyle sirenlerin çaldığını açıklamıştı.

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı CENTCOM, Hürmüz Boğazı’nda İran’ın “ticari taşımacılığa yönelik saldırılarını” gerekçe göstererek, ülkedeki bazı hedeflere saldırılar düzenlediğini bildirmişti.

Fars Haber Ajansı ise İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun, ABD’nin gece saatlerinde ülkenin güneyine yönelik saldırılarına karşılık Bahreyn ve Kuveyt’teki 85 askeri tesisi, füze ve İHA’larla hedef aldığını duyurmuştu.

Kuveyt’ten hava saldırılarına tepki

Kuveyt Dışişleri Bakanlığının ABD merkezli X şirketinin sosyal medya platformundaki hesabından saldırılara dair açıklama yapıldı.

Açıklamada, İran tarafından sabah saatlerinde düzenlenen saldırıların, Kuveyt’in egemenliğinin açıkça ihlali olduğu belirtilerek, “ülke güvenliği, istikrarı ile vatandaşlarının ve topraklarında ikamet edenlerin emniyetine doğrudan bir tehdit teşkil ettiği” vurgulandı.

Saldırılarla “Birleşmiş Milletler Şartı’nın ve 2817 sayılı Güvenlik Konseyi kararının ihlal edildiği” ifadelerine yer verilen açıklamada, bölgede ve uluslararası düzeyde huzur çabalarının baltalandığı kaydedildi.>>>AA

Gazze Ateşkesinde Türkiye’nin Rolüne Dikkat Çekti
Bahreyn’in başkenti Manama’da düzenlenen Uluslararası Stratejik Çalışmalar Enstitüsü forumunda konuşan Barrack, Gazze’de sağlanan ateşkesin mimarları arasında Türkiye’nin kilit rol oynadığını söyledi. “Türkiye olmasaydı Gazze’de ateşkes olmazdı. Başkan Trump, Sayın Erdoğan’a dört kez teşekkür etti” dedi.

Erdoğan ve Katar’a Övgü
Barrack, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Katar yönetiminin “müthiş bir iş” çıkardığını belirterek, “Türkiye’nin Hamas ile ilişkileri ve onları terör örgütü olarak nitelememesi, ateşkes sürecinde önemli bir etken oldu” değerlendirmesinde bulundu.

“Türkiye ve İsrail Savaşmayacak”
ABD Başkanı Donald Trump’ın barış politikalarını öven Barrack, “Başkan Trump satranç tahtasını tamamen değiştirdi. Türkiye ve İsrail savaşmayacak. Hazar Denizi’nden Akdeniz’e kadar işbirliği göreceğiz” dedi.

“Batı’nın Modelleri Çöktü”
Barrack, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Batı’nın uyguladığı sömürgeci politikaların başarısız olduğunu savundu. “Batı’nın topluluklara, dinlere ve kimliklere yönelik sömürgeci tutumu hiçbir zaman işe yaramadı. Tüm bu modeller çöktü” ifadelerini kullandı.

Bakanlıktan yapılan açıklamada, “İhracat Destekleri Hakkında Karar” kapsamında belirlenen hedef ülkelere yönelik giderler için ilave destek uygulanmak üzere her yıl “ihracatta hedef ülkeler” in belirlendiği bildirildi. Bu doğrultuda halihazırda Bakanlıkça Uzak Ülkeler ve İslam İşbirliği Teşkilatı Üyeleri ile İhracatı Geliştirme stratejilerinin yürütüldüğü belirtilen açıklamada, tespit edilen ülkelere yönelik ihracatın geliştirilmesi odaklı faaliyetlerin etkisinin izlenebilmesi ve listede sadece asgari düzeyde değişiklik yapılması amacıyla söz konusu stratejiler kapsamındaki 35 ülkenin tamamının 2024 yılında olduğu gibi 2025’te de ihracatta hedef ülkeler listesine alındığı ifade edildi.

İHRACATTA BELİRLENEN 55 HEDEF ÜLKE

Açıklamada, değerlendirmeler sonucunda, ilave destek uygulanmak üzere, Almanya, ABD, Avustralya, Azerbaycan, Bahreyn, Bangladeş, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık, Bosna Hersek, Brezilya, Cezayir, Çekya, Çin Halk Cumhuriyeti, Endonezya, Etiyopya, Fas, Fildişi Sahili, Filipinler, Fransa, Gana, Güney Afrika Cumhuriyeti, Güney Kore, Hindistan, Irak, İspanya, İtalya, Japonya, Kamboçya, Kanada, Katar, Kenya, Kolombiya, Kuveyt, Libya, Malezya, Meksika, Mısır, Nijerya, Özbekistan, Pakistan, Peru, Portekiz, Romanya, Rusya, Senegal, Sırbistan, Suudi Arabistan, Şili, Tanzanya, Tayland, Tunus, Umman, Ürdün, Venezuela ve Vietnam’ın bu yıl ihracatta belirlenen 55 hedef ülke oldukları belirtildi. >>>AA